Wat gebeurt er als je communicatie wegvalt, systemen worden verstoord en informatie niet langer betrouwbaar is, terwijl je tóch door moet? In de nieuwste aflevering van The Sentyron Standard spraken we met Brigadegeneraal Frank Grandia, commandant van de Luchtmobiele Brigade. Uniek aan Frank: naast zijn militaire loopbaan werkte hij ook bij het National Cyber Security Center (NCSC). Daardoor kijkt hij naar veiligheid vanuit twee frontlinies: fysiek én digitaal.
Leiderschap onder druk is een vak
Frank heeft een tijdelijke detachering uitgevoerd bij het NCSC in de rol van MT-lid Operation en p-Directeur. Een van de belangrijkste lessen die Frank meenam van Defensie naar het NCSC: “Leidinggeven is geen ‘bijzaak’ of iets wat je er later bij doet. Zeker niet in omgevingen waar dreiging kan opschalen, omstandigheden snel veranderen en teams onder druk moeten presteren.”
Andersom leerde hij bij het NCSC dat veiligheid nooit een solo-opgave is. Defensie is partner in de continuïteit van ‘BV Nederland’, samen met overheid, vitale sectoren en bedrijfsleven. Bovendien zag hij hoeveel waarde civiele organisaties hechten aan intermenselijk contact en mensen meenemen in besluitvorming, minder hiërarchisch, meer relationeel.
Veilige communicatie is letterlijk van levensbelang
In de basis is veilige communicatie simpel: informatie overbrengen zonder dat die wordt afgeluisterd, vervormd of verstoord. Maar in een militaire operatie is het geen abstract principe; het raakt direct aan besluitvorming en veiligheid. Of, zoals Frank het scherp neerzet: “Zonder communicatiemiddelen ben je blind en doof.”
Dat is niet hypothetisch. In Afghanistan werden communicatiemiddelen verstoord, het bereik werd beperkt en het risico op afluisteren was reëel. En ook recenter, tijdens een oefening in Polen, werd duidelijk hoe snel het kan kantelen: “We troffen ineens drones boven ons oefenterrein aan die niet van ons waren. Tegelijk werd het communicatieverkeer verstoord in het elektromagnetisch spectrum. Dus we maken het met enige regelmaat mee. En we trainen er uiteraard ook op.”
Wat doe je als communicatie wegvalt?
Juist omdat communicatie kan wegvallen, leunt de Luchtmobiele Brigade zwaar op opdrachtgerichte commandovoering: mission command. Vooraf ga je met elkaar doorleven welk effect je wil bereiken en binnen welke randvoorwaarden. Frank omschrijft het als een gedeeld kompas: “Als je dat goed doorleeft met elkaar, ook al kunnen we elkaar niet meer spreken, weet ik wat we met elkaar willen bereiken.”
Die aanpak vraagt om helderheid vóórdat het spannend wordt: purpose, method, end state; wat is het doel, hoe doen we dat op hoofdlijnen, wanneer zijn we succesvol. Dan kun je blijven handelen, ook zonder bijsturing.
Daarnaast moet je kunnen terugvallen op basisvaardigheden. Want digitale hulpmiddelen zijn geweldig, totdat ze uitvallen. Frank schetst het beeld van een scherm op de borst waarop je realtime ziet waar iedereen is. Handig. Maar hij voegt er meteen aan toe: “Dan moet ik ook de vaardigheden hebben om dat gewoon op een ouderwetse kaart te kunnen. Een kompas, met stift en met potlood en dan vooral op een manier die blijft werken bij regen, in het donker en onder stress.” Het punt is niet nostalgie, maar weerbaarheid. Of, in zijn woorden: “Het moet in je spiergeheugen zitten.”
Last man standing vraagt om robuuste, eenvoudige middelen
Een centraal thema in het gesprek is last man standing: als alles omvalt, moet jij er nog staan. Dat vraagt om middelen die tegen een stootje kunnen. “Die moeten robuust zijn, betrouwbaar zijn. Die moeten eenvoudig zijn. En zelfs dan blijft er één extra eis: je moet óók kunnen functioneren als zelfs die middelen falen. In de wetenschap dat, if everything fails, dan zijn wij er nog.” Daarom moet er altijd een alternatief zijn dat niet leunt op dezelfde kwetsbare laag.
Frank maakt het heel tastbaar met een vergelijking: een waterkering die alleen digitaal te openen is, met redundantie die óók digitaal is. Als je dan digitaal geraakt wordt, heb je niets meer. Maar als er nog een fysieke hendel is, kun je alsnog handelen. “Dan kan je nog wat doen. Dat is de essentie van echte fallback: niet meer van hetzelfde, maar iets anders dat overeind blijft.”
Digitale soevereiniteit is geen abstract debat meer
Digitale soevereiniteit komt in het gesprek niet voorbij als politieke modeterm, maar als harde afhankelijkheidsvraag. Frank is duidelijk: “Alles wat je in het digitale domein uitbesteedt, is niet van jou. En dus kan het je ook ontnomen worden, of misbruikt.”
Vanuit zijn overtuiging dat de kerntaak van de overheid is om de bevolking veilig te houden, is digitale soevereiniteit geen nice-to-have. “De urgentie en de noodzaak zijn evident. Zeker in een wereld waarin geopolitieke verhoudingen verschuiven en digitale afhankelijkheden ineens strategisch pijn gaan doen.”
Voor Defensie geldt dat net zo goed als voor het bedrijfsleven. “Als systemen door een ander worden beheerd of uitgezet, word je lam, blind en machteloos. Daarom blijft trainen op opereren zonder systemen cruciaal, maar strategisch moet je óók je afhankelijkheden verminderen.”
Samenwerken met het bedrijfsleven: risico’s delen
Tot slot pleit Frank voor een volwassenere manier van samenwerken tussen Defensie en het bedrijfsleven. “Het oude model; Defensie vraagt, bedrijfsleven ontwikkelt volledig op eigen risico, en pas aan het eind wordt besloten, werkt niet meer. Die tijd zou wel een beetje voorbij moeten zijn. De weerbaarheidsopgave is te groot en te urgent om het risico eenzijdig neer te leggen. Niet alleen het risico bij het bedrijfsleven neerleggen, maar daarin samen optrekken.”
Wat daarvoor nodig is? “Minder drempels, sneller elkaar vinden, en rekening houden met elkaars belangen, veiligheidsbelang versus commercieel belang, maar wel vanuit dezelfde opdracht: laten we elkaar vinden in die weerbaarheidsopgave.”
Veiligheid is een werkwoord
De rode draad van het gesprek is misschien wel zijn laatste punt: “veiligheid is nooit ‘af’. Veiligheid is een soort van werkwoord. Geen vinkje, geen project, geen momentopname.”
Het gaat om bewustzijn van risico’s en het actief mitigeren ervan. Steeds opnieuw. Als burger, als individu, als organisatie, als overheid. En hij ziet dat we daar als samenleving in groeien: “We zitten in een tijd waarin veiligheid op nummer één gezet wordt, boven andere belangen.”
Bekijk het gesprek met Frank Grandia via YouTube, of beluister ‘m via Spotify.